1. Илмий фалсафада диалектик услуб асосида фикрлаш Узига хос бир катор тамойилларга асосланади ва уларга катъий риоя этиш талаб килинади. Объективлик унинг мухим тамойилларидан биридир. Бунга биноан объектни билишда у хакдаги бизнинг субъектив фикрларимиздан эмас, балки унинг табиатидан келиб чикиб, предмет хакидаги карашларни предметга бУйсундириш, олдиндан Уйлаб куйилган схема ва фаразлар асосида муносабат белгиламасдан, балки унинг хоссалари, кирралари, тамонларини тахлил этиш керак. Тадкикот жараёнида бу тамойилнинг бузилиши тадкикотчини нотУ²ри хулосаларга, беихтиёр вокеликни бузиб кУрсатишга олиб келади. Шунинг учун хам бу тамойилдан келиб чиккан холда билиш субъекти объектнинг Узига хос хусусиятлари ва алокаларини, унинг мавжудлик ва Узгариш конунларини хисобга олиши керак. Шундагина субъект учун тадкикот объектининг ички табиати, мохиятига кириш йУли очилади.
2. Билишнинг диалектик услуби оламдаги нарса ёки ходисани Урганишда уларнинг хамма томон ва бо²ланишларини, шунингдек, унинг бошка нарсалар ва ходисалар билан Узаро муносабатларини хисобга олишни талаб этади.
Реал вокеликдаги нарсалар бир-биридан ажралган алохида мавжуд бУлмасдан, балки бир-бири билан мустахкам Узаро бо²ланишларда бУлади ва бир-бирини такоза килади. Шунинг учун оламдаги нарсалар мантикининг инъикоси бУлган инсон тафаккури вокеликдаги нарса ва ходисаларни бутун ташки олам билан бирга жонли ва турли-туман алокасини камраб олиши, акс эттириши керак. Назарий билим Урганилаётган объектнинг хар тамонлама муносабатларда бУлишини кУрсатиб бориши лозим. Факат нарса ва ходисаларнинг хамма бо²ланиш ва Узаро муносабатларини билиш инсонга хакикатга эришиш имкониятини беради.
3. Билишнинг диалектик услуби оламдаги нарса ва ходисаларни факат Узаро алокада ва бир-бирини такоза килишда олиб караш билан бирга уни харакатда, Узгаришда ва ривожланишда карашни талаб килади. Бу хам диалектик мухим тамойилларидан бири булиб, у бевосита нарса ва ходисаларнинг Узаро алокадорлиги тамойилидан келиб чикади. Бунинг боиси шундаки, вокеликдаги барча нарса ва ходисалар Узаро алокадорлиги, бо²ланишлари туфайли бир-бирига таъсир килади ва уларнинг худди шу Узаро таъсири харакатдир. Табиат ва жамият ходисаларининг Узаро бо²ликлиги ва бир-бирига таъсир килиб туриши уларнинг доимий харакатда ривожланиш ва Узгаришда бУлиб туришини кУрсатади. Ҳамма ходисалар Узаро бо²лик бУлиб, бири иккинчисини такоза этади. Зеро, дунё абадий харакат, Узгариш ва ривожланишдадир.
4. Билиш диалектик услубининг яна бир мухим тамойилига биноан хар кандай нарса ва ходисани тахлил килишда, Урганишда унга конкрет (аник) тарихий ёндошмок керак. Нарса ва ходисалар мохиятини билиш учун уни теварак-атрофдаги мухит, шароит, жой, вактда бо²ланган холда Урганиш максадга мувофикдир. Конкрет тарихий ёндашиш тамойилига амал килмаслик назария ва амалиётда хатоликларга олиб келиши мукаррар.
Диалектик услубнинг бу тамойили илмий билиш ва амалиётда катта методологик роль Уйнайди. Нарса ва ходисаларга конкрет тарихий ёндошиш уларнинг ривожига таъсир кУрсатадиган омилларни тараккий этиш йУналишларини белгилаб олиш имкониятини яратади.
Билиш жараёниннинг даражалари ва боскичлари
1. Дунёни билиш масаласи доимо файласуфлар диккат марказида бУлиб келган. Кадимги файласуфлар, жумладан Марказий Осиё мутафаккирлари (Форобий, Беруний, Абу Али ибн Сино ва бошкалар) хам оламни билиш ва хакикатга эришиш мумкинлигини таъкидлайдилар. Шу билан бирга фалсафа тарихида табиат ва жамиятнинг ривожланиш конунларини билиш мумкинлигини инкор этувчи, шубха килувчи таълимотлар бУлиб, улар агностицизм ва скептицизмдир (И.Кант, Д.Юм).
Инсоният, ижтимоий амалиёт ва илмий билиш тараккиётининг илгарилаб бориши бундай таълимотларни пучга чикармокда.
2. Билиш – моддий ва маънавий борликнинг инсон миясида умумлаштирилган, абстрактлашган холида муайян максадга каратилган фаол акс этишидир.
Фалсафа фанининг билиш назарияси куйидагиларга асосланади.
- Объектив олам бизнинг тасаввуримизга бо²лик бУлмаган холда, ундан ташкарида мавжуд, у инсон сезги ва тасавурлари манбаъидир.
- Инсон дунё ва унинг ривожланиш конунларини билиши мумкин, унинг сезги, тасаввур ва тушунчаларида Узига бо²лик бУлмаган олам мазмуни инъикос этади.
- Билиш жараёнида амалиёт мухим роль Уйнайди. Биринчидан, амалиёт билишнинг бошлан²ич нуктаси ва асосидир, иккинчидан, билишнинг максади хамдир.
3. Ташки оламнинг инсон миясидаги инъикоси мураккаб диалектик жараёндир, бу жараён хиссий ва аклий (мантикий) билиш боскичларида амалга ошади. Хиссий билиш боскичи сезиш, идрок,тасаввур шаклларида амалга ошиб, дунё хакида маълум даражада чекланган аник билимлар келиб чикади. Нарсаларнинг мухим белгилари, уларнинг ички бо²ланишлари, мохиятлари мантикий билиш боскичида – тушунча, хукм, хулосалар шаклида акс этади.
4. Ҳар бир тарихий даврда инсон Узининг амалий фаолияти натижасида объектив оламни тУла ва аник акс эттирувчи билимга эга бУлиб боради. Билим объектив реалликка мос келадими ёки йУкми? Бу масала хакикат тУ²рисидаги таълимотда Уз ифодасини топади. Шу Уринда хакикат, унинг объективлиги, мутлок ва нисбий хакикатлар, хакикатнинг конкретлигини билиш мухим ахамиятга эга.
5. Вокелик ходисаларини билиш оддий хаётий тирикчилик учун йУл топишдангина эмас, балки илмий тадкикот йУли билан изланишлар натижасида янги билимларни вужудга келишидан хам иборатдир. Илмий тадкикотда билишнинг аник шакл ва усулларидан фойдаланиш оркали илмий билиш вужудга келади ва ривожланади.
6. Билишнинг асосий мазмунига караб эмпирик ва назарий даражаларга ажратиш мумкин. Билишнинг эмпирик даражаси асосан тажриба билан бо²ланган билим бУлиб, у кузатиш, таккослаш, улчаш, чамалаш, эксперимент услублари маълумотлари натижасида вужудга келади ва ривожланади.
7. Назарий билиш даражаси асоси назарий тафаккур оркали ривожланади. Илмий билишнинг бу даражасида илгари тупланган маълумотлар асосида оламдаги нарса ва ходисаларнинг алохида шакллари эмас, балки кенг микдордаги бир канча ходисалар уртасидаги алокадорлик ва тараккиёт конуниятлари аникланади. Мазкур асосий конунлар бир канча эмпирик конунларнинг йи²индисидан таркиб топган булиб, оламнинг илмий манзарасини ифодалайдиган назария ва концепцияларда намоён булади. Лекин шуни айтиш керакки, билишнинг бу икки даражаси бир-бири билан бо²ланган.
8. Билишнинг назарий даражасида мавхумлик ва аниклик, аксиоматик, тарихийлик ва мантикийлик, идеаллаштириш ва бошка услублар кулланилади. Шу билан бирга илмий билишнинг иккала даражаси учун умумий булган услублар хам мавжуд булиб булар: анализ ва синтез, индукция ва дедукция, аналогия, моделлаштириш, тизимлашдир.
9. Илмий билишнинг конкрет услублари билан бирга шакллари хам бУлиб, улар: илмий фараз, илмий назария, гипотеза, илмий башоратлардан иборат.